FRANCISZEK CZEKIERDA
Zatroskany Sokrates Anny Marii Mickiewicz
„To nie mądrość pozwala poetom pisać wiersze, ale jakiś rodzaj instynktu lub natchnienia, jakie można znaleźć u wróżbitów i proroków”. Platon, Obrona Sokratesa.
Przed sobą mam zbiór o dwóch obliczach. Jedno jest w miarę jednorodne, dotyczące filozofii i całej gamy odczuć z nią związanych. Drugie — różnorodne, tyczące się zjawisk, którymi są m.in.:
POZORNA ZWYKŁOŚĆ ŻYWOTA. Szary płaszcz przyjaciela, pierwszy wiersz tomiku, więc istotny dla autorki. Przed nami wyłania się zwykła z pozoru „zaciemniona sylwetka” przyjaciela-mędrca, który „oparty o ławkę / układa” nie-zwykłe „rozwiane myśli” (nad tym wierszem jeszcze pochylę się później). Szukanie bytu: i znów z pozoru zwykły „dzień w kropce nicości / noc spokoju”, a jednak „pośrednie nie istnieje”, konstatacja ta wzbudza w poetce egzystencjalną trwogę, więc po omacku szuka „śladów / bytu / już nieobecnego”. Buty: „niby wygodne / a ograniczają / wybieramy te które przeszły wiele mil / wybieramy naszą własną cichą drogę / odchodzenia / przechodzenia przez życie”. Zwykły żywot toczący się cichą drogą, a tak naprawdę nie-zwykły, pełen zaskakujących zdarzeń, głębokich refleksji, ważnych wyborów i eschatologicznych znaczeń.
ZDZIWIENIA. Utwór Zadziwiony: widzimy filozofa, który „szuka schronienia w nocnej głuszy”. Zdziwiony, czy jak chce poetka, zadziwiony mędrzec „zamknięty w klatce marzeń / nie próbuje nie mocuje się z wiatrem północy”. Kolejne zdumienie-zadziwienie skrzące paradoksem: „doskonałością błyszczy jabłko / pękniętego świata”. Dobry wiersz to taki, w którym słowo słowu się dziwi, powiedział Julian Przyboś.
NATURA. Upadek planety: „nie tak miało być […] cień opuszcza Ziemię”. Sójka: „zabrzmi biała srebrzysta nuta / porankiem deszczowym zroszona / sójka strachu pełna”. Londyński jaśmin: „jaśmin pobudza o świcie / wilgotną wonią / szorstkim pocałunkiem […] / o poranku / dochodzi do trzewi”. Dogasanie: „jesień mgliście zimno / złoty głóg o tej porze […] drzewo w wariacjach kolorów / w chmurach i w wilgoci /dogasa”. Kolejna wiosna w Alexandra Palace: „z daleka miasto huczy / puste ulice zadudniły / odłamkami dnia”. Pompeje dzisiaj, niemal kasandryczny utwór, w którym autorka (w restauracji na lotnisku?) wieszczy katastrofę, patrząc trwożliwie oczami kelnerów, którzy „bezwiednie oczekują / sunącej lawy / ludzi / bagaży / mil / a w oddali / wulkaniczne drżenie silników”.
SZTUKA: Obraz Zima van Gogha: „tęskne zasmucone płótno / zatrzymuje stoickość bieli”. I drugi obraz Monet Lilie 1916: „refleksy ukrywają / mgliście zarysowaną / moc / zakrzywiającą płaszczyznę / fioletu wojny”. Dwa smutne widoki, choć drugi, ukazujący wodne lilie, nie pokazuje wprost przygnębienia, pamiętajmy, że fiolet, obok czerni, to kolor żałoby; olej Claude’a Moneta został namalowany w środku krwawej wojny. „Czy sztuka porzuciła poezję?”, pyta filozof w wierszu Przeczucia Sokratesa… W tym momencie przywołam jego ucznia, Platona, który — rozwijając refleksje mistrza — odmawiał poezji miana sztuki (starogreckie rozumienie słowa „sztuka” (techne) oznacza umiejętność opartą na racjonalnych regułach, jak np. budownictwo czy rzeźba), odmawiał, gdyż poeci nie tworzą dzieł, korzystając z wyuczonej wiedzy, czy techniki, lecz tworzą pod wpływem boskiego szału i natchnienia Muz. Można by rzec: Platon, nie przyznając poezji rangi sztuki, pośrednio utożsamia ją ze sztuką, bo czymże jest dzieło powstałe na skutek rażenia iskrami boskiego szału i natchnienia, jeśli nie sztuką? Nawiasem mówiąc, Platon, pod wpływem Sokratesa, porzucił poezję i zajął się filozofią. Czy więc z dzisiejszego punktu widzenia poezja jest sztuką? Dylemat wielu ludzi pióra, nurtujący także Annę M. Mickiewicz, która zaniepokojona stawia go sztorcem na „wybujałej trawie”, posługując się figurą greckiego myśliciela: „Czy sztuka porzuciła poezję?”. Jednocześnie poetka korzysta z pomocnej dłoni Henriego Bergsona, dla którego intuicja była najwyższą i jedyną formą poznania zdolną uchwycić istotę rzeczywistości. Może na takie dictum Sokrates „przestraszył się własnych myśli…”.
IMPRESJE PO BYTNOŚCI W SZCZEGÓLNYCH MIEJSCACH. Ważna dla poezji okolica pojawia się w wierszu Kawa ze wzgórz nad Berkeley, o którym szerzej w akapicie SPOTKANIA I POŻEGNANIA. Miejscem szczególnym jest także Oxford, w którym autorka przebywała fizycznie i duchowo w przestrzeniach nieznanych liter. Śladem po peregrynacji jest Tajemnica manuskryptu: „lawendy róże fontanny starych dziedzińców […] otwieramy przestrzenie nieznanych liter / w zaklęciach”. Innym takim miejscem są obeliski i mury Aigues-Mortes utrwalone w Sercu we Francji, gdzie „pięły się wysoko / słowa / ambicje / nadzieje / radości” i gdzie „huczało morze / brzęczał obłok / raniony wyprawami krzyżowymi”. Jednak najważniejszym dla niej miejscem jest kraj lat dziecinnych, o czym poniżej…
NOSTALGIA. Plecionka (proza): sentymentalna podróż do Polski i lat młodości. Wiersz Konradowska refleksja w Święta Bożego Narodzenia: „jednoczymy się / przypadkowo / wyczuciem chwili / potrzeba spotkania / zapachu / jodły / niemego / opłatka / łączy nas język”. Pewnego dnia w grudniu 1981: „w stronę dalekiego domu / dym zacierał / pole widzenia / porządek świata wzywał pomocy”; to początek stanu wojennego, podczas którego poetka, wówczas studentka, przeżyła to, co przeżyli wszyscy uczestnicy Karnawału Solidarności, jej pole widzenia zatarło się, a porządek świata zachwiał się w posadach.
SPOTKANIA I POŻEGNANIA. Powróćmy do Kawy ze wzgórz nad Berkeley: wiersz to szczególny, mówiący o naszych szybkich czasach, o cieszeniu się ze spotkania z kimś przy kawie. Czy jednak naprawdę cieszymy się z tegoż spotkania? Może symulujemy radość? Niestety. Udajemy, że „delektujemy się / aromatyczną kawą […] spoglądając na Zatokę San Francisco / ze wzgórz nad Berkeley”, które poetka parokrotnie odwiedzała, delektując się genius loci, gdzie żył i tworzył Czesław Miłosz.
UCZUCIA. Wiersz Miłość, w którym pada dramatyczne pytanie zaprawione pretensją: „komu dałeś miłość a komu ją zabrałeś?”, „[niebo] huczy narasta spada na pustkę / kradnąc życie z życia”. I przejmujący utwór poświęcony synowi, Poranek, jakżeż mocno powiązany z wymową zacytowanych słów z wiersza Miłość.
Spójrzmy teraz na pierwsze oblicze zbioru, którym są utwory — zgodnie z tytułem i podtytułem — nawiązujące do filozofii. W wierszu Szary płaszcz przyjaciela zderzamy się z wizją „przerażającego Nietzschego odległą Mocą”. Oznacza ona fundamentalną siłę życiową i pęd człowieka do rozwoju i przekraczania własnych ograniczeń (wbrew stereotypom nietzscheańska siła nie jest prymitywną przemocą lecz wewnętrzną zdolnością do samokontroli i kreacji). Jednak „odległa Moc” filozofa staje się „dzisiaj dionizyjską bajką”, ponieważ — jak można się domyślić — owa „Moc wypierana [jest] słabościami”. Poetka dostrzega ważny paradoks: oto dawna potęga siły i woli przegrywa z marnością współczesnego świata i ułomnościami homo sapiens.
Od zawołania Sokratesa „cuda!” (Równoległości czy cuda?) przeskoczmy chyżą wyobraźnią do jaźni Jaspersa. Ta jest ukrytym rdzeniem naszej istoty i ujawnia się przez wybory. Ów rdzeń niczym kryształ cukru „spod pióra iskrząco wyskakuje”. Nie jesteśmy z góry zdefiniowani; „niebiański wiatr porywa Twoją wątłą dłoń / przyjacielu…”, stajemy się sobą przez to, jak kształtujemy własny los.
W wierszu grudniowe pytania Sokratesa trwa wigilia. Podczas gdy ludzie radują się świątecznym czasem, a spory i trwogi powinny wygasnąć, poetkę opanowuje niepokój. Duch Sokratesa zadaje jej niewygodne pytanie: „czy świat zapomniał o uczuciach?” Lecz dalej uspokaja: „nie bój się rosyjskiej lodówki”. Ale jak się nie bać, skoro świat jest pełen napięć, a czas trwożliwy. Słowa starożytnego myśliciela: „nie bój się” niosą się echem przez tysiąclecia, odbijając się różnorodnymi brzmieniami egzystencjalnych niepokojów Heideggera, Jaspersa, Sartre’a i Camusa, po dzień dzisiejszy. Nie zapomnijmy, że między nimi a starożytnym filozofem były także słowa Jezusa: „Nie lękajcie się”.
Zbliżając się do końca rozważań, nie mogę pominąć krótkiego wiersza Sokrates oczekujący. Zasmucony filozof w roku 2020, znalazłszy się w wirze szalejącej wiosny, patrzy „na zamknięty krąg kwarantanny”. Nie bez powodu poetka nawiązuje imiesłowowym tytułem do wiersza i drugiego tomu poetyckiego Juliana Tuwima Sokrates tańczący wydanego sto lat wcześniej. W 1920 roku skamandryta przedstawił antycznego mędrca pełnego witalizmu, zachwyconego życiem i cieszącego się chwilą. Natomiast Anna M. Mickiewicz widzi go w czasie szalejącej pandemii smutnego i oczekującego na powrót normalności. Zaskakująca klamra.
Poruszyłem tylko wybrane wiersze, bo nie sposób w krótkim tekście zająć się wszystkimi. Pominąłem na przykład utwór Ziemia płonie, w którym „Sokrates zagubił się w niepokoju / […] a ziemia zapłonęła / gorącą wojną”. A także utwór O tajemnicy czasu, w którym samotnego filozofa budzą z „platońskiego snu o dialogu” […] „przebiśniegi i bzy wiosenne”. Pobrzmiewa w nim interesująca fraza: „zamyka się wieko / nikłościami pajęczyn / okute”. W wyobraźni słyszę huk zamykanego wieka, które ma dotrzymać tajemnic czasu i pieśni kosa.
Istotą filozoficznych (i nie tylko) wierszy Anny Marii Mickiewicz jest konfrontacja ontologicznych i egzystencjalnych przemyśleń z chaosem ponowoczesnego świata: płynnością norm społecznych, zachwianiem tożsamości i pędem donikąd. Autorka buduje mosty między antyczną mądrością a doświadczeniami współczesnego człowieka. Główne motywy jej poezji zawarte są w kilku kluczowych punktach.
DIALOG ROZUMU Z DUCHOWOŚCIĄ (INTUICJĄ). Poetka analizuje zderzenie różnych postaw intelektualnych, czego symbolem jest spotkanie z Sokratesem, który reprezentuje postawę krytyczną i zarazem pokorną, zadając trudne pytania. Przywołuje także innych bliskich jej myślicieli, jak Junga, Jaspersa, Bergsona i pośrednio Conrada.
POSZUKIWANIE UWAŻNOŚCI I ZACHWYTU. Autorka zachęca do zatrzymania się w gonitwie codzienności. Uczy cichego zachwytu nad światem (rozwinięcie staffowskiej afirmacji), dostrzegania mikrochwil, detali rzeczywistości i subtelnego piękna natury.
DOŚWIADCZENIE EMIGRACJI I TOŻSAMOŚCI. Utwory mają wymiar egzystencjalny, co wynika m.in. z losu autorki żyjącej między dwoma światami: opuszczonym i obecnym. To także zapis straty, tęsknoty i kosztownego procesu odnajdywania własnego „ja” w nowej przestrzeni.
OCALENIE PRZED ZAPOMNIENIEM. Autorka śle sygnały, że współczesny człowiek staje się mieszkańcem Atlantydy, która powoli znika. Jej poezja — dzięki formie delikatnej, lecz niosącej cichą Moc — ocala pamięć i ludzkie niepokoje. Skrzydlate sformułowanie: „Ocalić od zapomnienia” ma u niej inny wymiar niż u Gałczyńskiego, którego Pieśni mają charakter liryczny o barwie intymno-uczuciowej.
UNIWERSALIZM. Świat w jej ujęciu jest bliski, swojski, lokalny i jednocześnie nieskończony. Utwory zacierają sztywne granice geograficzne i czasowe, łącząc odległe punkty widzenia w spójną refleksję nad kondycją ludzką.
Tomik zawiera wiersze i dwa utwory prozy poetyckiej: Londyńskie niebiosa i Plecionkę. Powiem szczerze, cum grano salis, nie jestem zwolennikiem miksoturii, ale szanuję decyzję poetki, szczególnie że te dwie noweletki nie wadzą innością, przeciwnie — wnoszą nową wartość i wiedzę o autorce.
Anna Maria Mickiewicz preferuje w utworach estetykę, która nie skupia całej uwagi na podmiocie lirycznym, lecz staje się niewidocznym nośnikiem czystych znaczeń i emocji. Wiersze nie są okraszone ozdobnikami, nie mają skomplikowanej formy, są oszczędne, aby czytelnik mógł bez przeszkód obcować z prawdą o świecie i twórczyni.
[Anna Maria Mickiewicz, Po Sokratesie. Wiersze nie tylko filozoficzne, FORMA, FLiHB, Szczecin, Bezrzecze 2026]
Franciszek Czekierda (ur. w 1952 r.) — absolwent Wydziału Prawa Uniwersytetu Wrocławskiego i Wyższego Studium Organizacji Produkcji Filmowej Telewizyjnej w łódzkiej PWSFTViT. Pracował w Poltelu (TVP), Zespołach Filmowych, Studiu Opracowań Filmów i Poczcie Polskiej na stanowiskach asystenta, kierownika i dyrektora. Otrzymał m.in. wyróżnienie za reportaż w konkursie o „Złote czółenko” łódzkiego tygodnika „Odgłosy”(1980), II nagrodę w kategorii proza w XII Ogólnopolskim Konkursie Literackim im. J.I. Kraszewskiego w Białej Podlaskiej (2006) i III Nagrodę w kategorii proza w XVIII Ogólnopolskim Konkursie Literackim w Oświęcimiu (2017). Wydał m.in.: Myśli pewne i ulotne (2007), Kobieta w aforyzmach, przysłowiach i powiedzeniach (2011), Cmentarzysko zapomnianych słów (2012), Miłości i czułości. Opowiadania o polskich pisarzach i poetach (2021), Zakochany Mickiewicz (2024).
aktualności o e-eleWatorze aktualny numer archiwum spotkania media autorzy e-eleWatora bibliografia
wydawca kontakt polityka prywatności copyright © 2023 – 2026 e-eleWator . all rights reserved
copyright © 2023 – 2026 e-eleWator
all rights reserved