Skip to content

PAWEŁ ALBO POCZYTALION

Listopad ‘26

 

1.

Owiec było tyle — mówi w pewnym momencie główny bohater i narrator Pożyczonych wzgórz — że ich przepędzanie przez polanę mogłoby uśpić całą wioskę.

Lubię ten typ humoru. Bez kropki nad „i”. Tak jak tu. Scott Preston nie pisze o liczeniu owiec. Pisze o ich wielkiej liczbie i o tym, co by było, gdyby ją mimo wszystko spróbować ustalić, leżąc w łóżku przed snem.

Ale jego powieść na pewno nie usypia. Choć początkowo, przez wiele stron, miałem wrażenie, podobnie jak główny bohater Steve, że świat jest jedną wielką owcą. Bo w narracji jest ich mnóstwo; całe stada pasą się na wzgórzach porośniętych lichą trawą, wyżerając aż do ziemi krajobraz Kumbrii, krainy położonej na granicy między Anglią a Szkocją, i tak już jałowy, i monotonny jak ona.

Jest wiek XXI, ale niewielkie wioski oraz pojedyncze, odległe od siebie farmy, zdają się zanurzone w przeszłości. Tak samo ich mieszkańcy — pasterze, hodowcy owiec — milkliwi, pracujący do upadłego, twardzi jak okoliczne skały, na pozór tak samo tępi jak ich owce i barany; niedający bynajmniej okazji do wzruszeń.        

Ich codzienność — strzyżenie, dojenie, pielęgnacja; aż czuje się w nosie woń brudnej wełny, a pod rękami jej szorstkość — w której nie trzeba innych niż pory roku miar czasu, choćby zegarka, bo każdy z nich budzi się o piątej, a zasypia snem kamiennym po kilku piwach wypitych na skraju nocy — wydaje się równie mało atrakcyjna jak czytanie o tym (i na odwrót).

Tyle że ta przemożna nuda Kumbrii nasycona jest wonią krwi i zabijaniem, skądinąd równie uciążliwym jak życie tamtejszych pasterzy. Przynajmniej w czasie, gdy zaczyna się akcja powieści. Oto jeden z nich, Steve, wraca do Kumbrii, w swoje rodzinne strony, po kilku latach spędzonych w trasie, był bowiem kierowcą TIR-ów, by przejąć farmę po zmarłym właśnie ojcu. A czas to szczególny, bo wszystkie owce, zarówno do niego należące, jak i na farmach w całej okolicy, trzeba wybić; natychmiast i co do jednej, żeby się nie rozprzestrzeniła dziesiątkująca stada pryszczyca. No i mamy rzeź baranków. Nuda połączona z brutalnością? Owszem.

Ale to tylko wstęp do scen jeszcze drastyczniejszych. Bo ten „literacki western” — jak na okładce anonsuje książkę wydawca — choć rozkręca się powoli, to właśnie dzięki temu osiąga w końcu tempo i siłę bojowego czołgu.

A czytelnik, gdy już takiej nabierze wiedzy o hodowli owiec, że mógłby ją wykorzystać choćby i u siebie na działce, wpada raptownie w wir wydarzeń, przy których kino akcji to sielanka. Wszystko ma zaś rozmach i nieodwracalność greckiej tragedii. A prości ludzie w nią uwikłani stają się nagle herosami o wymiarze symboli.

Zaskakująca książka, debiut pisarski młodego (ur. w 1991 r.) autora, z wykształcenia — co ciekawe — doktora filozofii, zyskała w Wielkiej Brytanii duże uznanie i liczne nagrody. Trudno nie podziwiać sugestywnej plastyczności świata przezeń przedstawionego; surowego, ponurego, a przecież fascynującego. Nie sposób też nie docenić wiedzy autora o rzeczywistości pasterskiego życia w Anglii. Urzeka też — z czasem, gdy już przywykniemy do tego świata — szczególna uroda opisu gór i dolin, zimnych nocy i okrytych poranną mgłą pastwisk. Scott Preston zawiązuje akcję niespiesznie, lecz dobrze wie, co znaczy przyspieszenie.

Dzięki temu z rosnącą ciekawością, a niepostrzeżenie, przechodzimy w lekturze od kontemplacji dzikiej Natury i natury ludzkiej, uśpionej rytmem ciężkiej pracy, ale przebudzonej, gdy przychodzi walczyć na śmierć i życie, do rozważań, do finału, który nieźle nam w głowach zamiesza. A że wcześniej mamy dynamiczne, prawdziwie westernowe spiętrzenia fabuły — rabunki i pościgi, bójki i strzelaniny — książka zdaje się kompletem stworzonym w sam raz na potrzeby współczesnego odbiorcy dobrej, lecz i bardzo atrakcyjnej lektury.

Czasem tylko zgrzyta w tej maszynie (zgrzytające maszyny — stare samochody, ciężkie ciężarówki — to zresztą jeden z ważnych motywów powieści Prestona), choćby wtedy, gdy bohater-narrator, snujący swą opowieść w pierwszej osobie — choć prosty z niego chłopak — wykazuje się nie tylko wiedzą o ludzkiej duszy, ale i przyrodzie wokół. Nie tylko tej ożywionej (owce, krowy, psy — oj, o psach u niego dużo i na ostro, a niezbyt miło), lecz i ożywionej mniej. Czyli roślinach.

Ot, weźmy takie zdanie: „William zerwał kwiat gwiazdnicy pospolitej i wsadził go sobie do ust”. Gwiazdnicy pospolitej? Przepraszam, czy Steve jest botanikiem? Jeśli znał to ziółko, powinien się o nim wyrazić tak, jak na pasterza przystało, czyli naprawdę pospolicie: mokrzyca na przykład, albo kurzoślad. Tu jednak można winić nie tyle autora, ile tłumacza, który wziął sobie chyba zbyt do serca wierność przekładu.

Tak czy siak, warto kupić albo pożyczyć, Pożyczone wzgórza. Po lekturze i fachu człowiek nabędzie, i Wyspy Brytyjskie pozna (od ich pięknie brzydkiej strony), i pośmieje się czasem (choć humor w tej powieści to gruby, to sarkastyczny), i zaduma się, być może, nad końcem starego, trudnego lecz zrozumiałego świata, którego uosobieniem jest Kumbria.

[Scott Preston, Pożyczone wzgórza, przeł. Zofia Szachnowska-Olesiejuk, Wydawnictwo Czarne, Wołowiec 2026]

 

2.

Moda na Wielką Lechię i tzw. Turbolechitów lub Turbosłowian trwa już na tyle długo, że choć ostatnio jakby wyhamowała nieco, to w ofercie czytelniczej raz za razem pojawiają się elaboracje domorosłych naukowców, popularyzujących dzieje Polski tak starożytnej, że cofające naszą państwowość o lat co najmniej trzysta, czyli do VII wieku. Są i tacy entuzjaści, którzy gotowi iść za Wincentym Kadłubkiem i opisywać polskich wojów walczących z legionami Juliusza Cezara.

A że jest tych pasjonatów historii — jak często o nich mówią sami wydawcy — multum, ich „wiedza” przenika coraz liczniejsze rzesze, tym łatwiej, że czasy mamy, jakie mamy; patriotyczne wzmożenie to przecież żyzny grunt dla teorii o niebywałej potędze naszych praojców. Niepoślednią rolę w tym procesie pogłębiającego się (w głąb wieków) samozachwytu odgrywa oczywiście niedostatek rzetelnej wiedzy naukowej, przez lata po macoszemu traktującej korzenie polskiej państwowości.

A wiadomo, tam gdzie istnieją tylko domysły, hula wyobraźnia. Jest wprawdzie sporo dzieł znakomitych, które mówią o naszej najodleglejszej przeszłości poważnie i profesjonalnie, tu można by wymienić takich ekspertów jak Henryk Łowmiański, Gerard Labuda czy Benedykt Ziętara, lecz pisali oni w czasach przedinternetowych, językiem dość suchym, niepobudzającym wyobraźni.

W dobie zaś internetu hula ona wyjątkowo, bo przecież nikt jej, buszującej po sieci, nie okiełzna. Inna sprawa, że panująca na rynku wydawniczym swoboda sprawia, że tamy puszczają; ukazać się może — dostępna w szerokim obiegu — każda, najgłupsza nawet, publikacja. Czasem w tak pięknej edycji (w czym przoduje Wydawnictwo Bellona), że gdzie do niej książkom profesorów mediewistów. Co z kolei sprawia, że poczytność „dzieł” takich autorów jak Janusz Bieszk, Tomaszsz J. Kosiński czy Michael Morys-Twarowski czyni z nich motor napędowy dla całego nurtu. Jego lokomotywy — tomy takie jak Słowiańscy królowie Lechii. Lechia starożytna, Fenomen Wielkiej Lechii czy Barbarica. Tysiąc lat zapomnianej historii ziem polskich — to zresztą inwestycje w duży zysk, bo rozpędzony pociąg do mitycznej starożytności porywa za sobą licznych fascynatów i frustratów. Cóż, miło jest sądzić, że jesteśmy bardziej starożytni, a przez to wspanialsi, a wszyscy, którzy nam wmawiają, że Polska to raptem tysiąc lat z niewielkim okładem, to ofiary spisku, ukutego przed wiekami przez Kościół i Niemców, wmawiających nam, że przed przyjęciem chrześcijaństwa mieszkaliśmy na drzewach i chodziliśmy boso po ogniskach.

Owszem, ukazują się też książki dające odpór owym atrakcyjnym mitom; choćby Romana Żuchowicza Wielka Lechia. Źródła i przyczyny popularności teorii pseudonakowej okiem historyka czy Artura Wójcika Fantazmat Wielkiej Lechii. Jak pseudonauka zawładnęła umysłami Polaków, ale choć merytoryczne i ciekawe, nie są chyba w stanie zakłócić mitotwórczego nurtu. W miłe uchu bajki wierzy się chętniej.

Tym bardziej nie sądzę, że zwolennicy Wielkiej Lechii, nawet Mieszka I uważający za zdrajcę, bo zaprzedał lechickie imperium obcym, kupią argumenty Przemysława Urbańczyka, autora dwóch tomów Korzeni Polski, które — jako dwa tomy właśnie (wcześniej był tylko jeden, teraz też zresztą uzupełniony) — ukazały się niedawno nakładem szacownego PWN. Zwłaszcza że edycja to bardzo siermiężna, a profesor — archeolog i badacz dziejów Polski oraz Europy Środkowej i Skandynawii — to racjonalista, który nawet o krok nie próbuje zejść ze swej profesjonalnej ścieżki. I nie tylko odrzuca fantasmagorię uczniów Janusza Biszka (który, warto przypomnieć, nim stał się Turbolechitą, promował naukę w duchu Ericha von Dänikena, wywodząc ludzką cywilizację od kosmitów), ale i podaje w wątpliwość tezy swoich kolegów mediewistów, którzy od jakiegoś czasu skłonni są snuć różne teorie na temat państwa Piastów sprzed Mieszka I, a rządzonego przez jego poprzedników — Siemowita Lestka (Leszka) i Siemomysła. Nie mówi im wprawdzie stanowczego „nie”, ale pozostaje sceptykiem bazującym na faktach.

Zawiedzie się więc pewnie ten, kto zwabiony stawianymi przez Urbańczyka pytaniami (a jest ich w sumie 28, tyle samo co rozdziałów w obu tomach Korzeni Polski) — dość tradycyjnymi (Jak głęboko wstecz sięgają nasze korzenie? Skąd się wzięli Słowianie? Kim byli Piastowie?), ale i sugerującymi „coś więcej” (Czy Mieszko I był pierwszy? Jak nazywał się Mieszko I? Jak wyglądał Bolesław Chrobry? Czyje zwłoki wyjęto z najstarszych poznańskich grobowców?) — spodziewał się będzie po profesorze zwyczajnym z Instytutu Archeologii UKWS, w roku 2025 uhonorowanym Nagrodą Prezesa Rady Ministrów za całokształt osiągnięć naukowych, jakichś sensacji czy nieznanych dotąd tez.

Przemysław Urbańczyk nie konfabuluje. Co więcej, studzi zapały entuzjastów, przeświadczonych, że jeśliby tak w ziemi pokopać głębiej, to uda się znaleźć coś, co pobudzi naszą wyobraźnię oraz wzmocni narodową dumę z przeszłości. I potrafi to robić bardzo zdecydowanie. Na wiele atrakcyjnych pytań odpowiadając po prostu: nie wiem, nie wiadomo. A bardzo rzadko: być może.

Ale spokojnie, bo obala przy tym również kilka uznanych przez naukę twierdzeń, i to takich mocno w naszej kulturze zakorzenionych (nomen omen). Również takich, co się zadomowiły w szkolnych podręcznikach! Śmiało dowodząc na przykład, że nie było żadnego plemienia Polan, od którego to niby miałaby pochodzić nazwa naszej ojczyzny, że w roku 966 jedynie Mieszko ze swoim dworem przyjął chrzest, a nie jego poddani (ergo: Polska nie stała się z dnia na dzień, a nawet z roku na rok, chrześcijańska, w co od lat wierzymy), i że to wcale nie Gniezno było stolicą młodego państwa Piastów.

O samym Mieszku pisze zresztą bez czci nabożnej, nazywając go wprost „oportunistą”. A kiedy rozprawia się z popularnym od pewnego czasu poglądem, że był on Normanem, czyli Wikingiem, który założył swoją dynastię w świecie Słowian, podobnie jak wywodzący się ze Skandynawii Rurykowicze na Rusi (o czym ma świadczyć choćby imię Dago — skandynawskie Dagobert — jakie mu przypisano w pewnym słynnym łacińskim kodeksie), nie poprzestaje na tym, lecz daje własną, bardzo ciekawą koncepcję pochodzenia rodu Piastów. Wywodząc ich z Wielkich Moraw, pierwszego tak silnego, odnotowanego przez kroniki kraju Słowian, który upadł pod naporem Madziarów (czyli Węgrów), a jego przywódcy z dworu Świętopełka I — wywodzący się z rodu Mojmirowiców — uciekli na ziemie dzisiejszej Wielkopolski, zakładając tu swoją dynastię.

Jeżeliby przyjąć ową tezę, bylibyśmy spokrewnieni ze swoimi południowymi sąsiadami, Czechami, nie tylko poprzez Dąbrówkę (Dobrawę), żonę Mieszka, ale zawdzięczalibyśmy im też narodziny swojej silnej państwowości. Teza bardzo ciekawa, śmiała, ale mocno przez profesora Urbańczyka udokumentowana.

Tak czy siak, jest co poczytać, a nawet trochę się pospierać, na racjonalnym jednak gruncie. Jak choćby wtedy, gdy autor Korzeni Polski upiera się, że o wyglądzie Bolesława Chrobrego nic powiedzieć nie możemy, bo… wizerunki na bitych za jego władzy monetach (zachowały się bardzo nieliczne) to jedynie konwencja epoki albo nieudolność zatrudnionych w mennicy artystów. A przecież nawet taki laik jak Poczytalion zna zapis z pewnej ruskiej kroniki, w której jest relacja o tym, jak Bolesław zdobywał Kijów. A w niej okrzyk jednego z obrońców Kijowa, urągający naszemu władcy, który można by ująć tymi oto słowami: „Ej, ty, ja ci zaraz przebiję włócznią twoje tłuste brzucho!”, co by znaczyło, że Bolek był nie tylko Chrobry, ale i Tłusty.

Jedno mi tylko przeszkadzało w lekturze Korzeni Polski. Rzetelność autora przeradzająca się czasem w pedanterię. Pisze bowiem Urbańczyk — chwaląc się tym już we wstępie — że starał się swoje tezy przedstawić możliwie przystępnie, a co za tym idzie, bez rozwlekania wątków, w sumie krótko: „zamykając każdy rozdział w około dwóch tysiącach słów”. Zabieg ten sam nazywa wprawdzie „ekstrawaganckim”, lecz nie o tę ekstrawagancję mam pretensję, a o to, że taka skrótowość narracji ucina czasem nazbyt swobodniejszy dyskurs z innymi naukowcami czy polemiki z turbolechickim mitem. No i sprawia, że każdy rozdział, pisany jako osobny artykuł, a więc niejako od początku, powtarza niektóre znane już czytelnikowi rozpoznania. Ma się przez to wrażenie, że to nie Urbańczyk te słowa napisał, a jakieś AI, które klepie to, co ma w programie jako „gotowiec”.

Mimo wszystko Korzenie Polski to książka cenna, momentami pasjonująca. Ale przede wszystkim porządkująca wiedzę „korzenną” o rodowodzie naszym.

[Przemysław Urbańczyk, Korzenie Polski, PWN, wydanie II uzupełnione, Warszawa 2026]

Paweł Albo Poczytalion (ur. w 1965 r. w przysiółku Szczecin Dąbiego) — z wykształcenia ornitolog. Mieszał w Kantucky i Bismarck (Niemcy), dziś: Niezbyt Dobra koło Szczecina. Miłośnik starej Broni (imię psa, dokładniej: suki). Publikował w prasie krajowej, polonijnej, milenijnej i codziennej („Głos Louisville”, „Głos Pomorze”, „Kurier Szczeciny”), magazynach poświęconych niezdrowemu żywieniu („Piwariat”) i pismach literackich (m.in.: „Czas Chałtury”, „Nestor”, „Wsypa”, „Faza”, „Kwartalnik Artystyczno-Krytykancki”). Wydał m.in. wiersze i epitety Życie skocznikiem (2007), powieść ontologiczną Wandalizm. Motyw kobiecego samobójstwa w poezji współczesnej (2013) oraz wszystkie oszczędności z konta dolarowego w PKO S.A.

aktualności     o e-eleWatorze     aktualny numer     archiwum     spotkania     media     autorzy e-eleWatora     bibliografia     

wydawca     kontakt     polityka prywatności     copyright © 2023 – 2026 e-eleWator . all rights reserved

zachodniopomorski miesięcznik literacki e-eleWator

copyright © 2023 – 2026 e-eleWator
all rights reserved

Przejdź do treści