Większe i mniejsze żywoty polskie. 24

ANDERLE WILHELM (zm. w 1940 roku). „W Archangielskich lasach” znaleźli się państwo Turczyńscy. Mamy bardzo ogólną zapiskę („Turczyński z żoną i dwoma synami”), ale dobre i to.

Turczyńskich deportowano z Nowogródczyzny (10 II 1940), przebywali w posiołku Uksora, czyli tam, gdzie Czykirscy i Dmochowscy, Nowakowie i Skibowie, Hauptowie i Sajdakowie, Niwińscy i Wnukowscy: „Już zima 1940/1941 okazała się zabójcza dla wielu Polaków. Wszystko się wyczerpywało, wszelkie zapasy żywności, odzież, a przede wszystkim siły i zdrowie. Polacy nie wytrzymywali morderczej pracy ani surowego klimatu. Początkowo były pojedyncze zgony, potem już nie było jednego dnia bez pogrzebu. Z naszego baraku jako pierwszy zmarł pan Anderle z Międzygórza (…)”.

Można się zgubić wśród licznych zesłańców Strokowskich (m. in. Maria Strokowska, Sabina Strokowska, Stefan Strokowski, Jadwiga Strokowska, Bolesław Strokowski), o Józefie Strokowskim, gajowym spod Nowogródka, czytam, że „zmarł na Uksorze”.

Dzieci Wilhelma Anderlego (szesnastoletnia Krystyna i osiemnastoletni Zbigniew) wyruszyły „zimą 1941/1942” do armii gen. Andersa. Wraz z nimi poszedł także pan Bielica („ojciec 5 dzieci”). I bracia Żychowie. I Janek Wójtowicz.

[31 XII 2025]

CISEK ANDRZEJ. Dysponujemy jedną strofą z workuckich wierszy Andrzeja Ciska, właśnie tę zwrotkę wyeksponowała (jako motto) Anna Szyszko-Grzywacz, autorka Łagierniczki:

Szukając Boga na ziemi znaczonej
bólem, zakutej w bezkresną pustynię,
cenniejszą Jemu od klatki złoconej
w sercach mi bliskich znalazłem świątynię.

Andrzej Cisek zmarł śmiercią samobójczą około 1961 roku („był wrażliwym człowiekiem, poetą”), wiersz lub fragment wiersza zachował się w zesłańczej korespondencji (Workuta, 22 X 1954). To pewnie wszystko, co mogę napisać o Andrzeju Cisku. Inny workucki poeta, Kazimierz Cis, opublikował tom wierszy, jesteśmy więc w lepszym położeniu.

[13 VI 2022]

CZAPSKA WANDA (1936-2022). Na kiedy indziej zostawiam sobie Chłód nocy, książkę poetycką Józefa Bursewicza z 1966 roku. O Bursewiczu, pochodzącym z Wilna, nie mam większych wiadomości, choć przechowuję dwie publikacje Józefa Bursewicza, tak się złożyło. Trzeba je w końcu przeczytać, zwłaszcza że nie napiszę broszurki o zesłańcach Bielawskich, Czapskich i Wołoszczukach, w tym o kapitanie Józefie Szubartowskim: „Przebywał m.in. w Karagandzie, Workucie i Potmie. Powrócił w 1954 r.”.

[4 II 2023]

DZIERŻANOWSKI WIKTOR (1868-1927). To nie jest tak, że w tęsknicy kochał się wyłącznie poeta Stefan Gralewski. Albo Irena Trzaskowska, poetka z Łucka.

Tęsknicę znajdziemy nie tylko w tekstach Iłłakowiczówny, ale i w utworach Krasickiego, Karol Baliński natomiast wyczaruje dla nas i zrymuje „tęschnicę”. Zachwycam się oczywiście „tęschnicą”, zachwycam się również poezją Wiktora Dzierżanowskiego, w której pojawił się „samiuteniek”, trzeba bowiem ulegać polszczyźnie. Choć nie podoba mi się „podchujaszczy”, czytałem gdzieś o „podchujaszczym”.

[X 2019]

IGIELSCY. Poetka Stanisława Wiatr-Partyka o sobie, a także o sybirakach Igielskich. Nie orientowałem się, że deportowano Igielskich: „Rosłam na stepie w Północnym Kazachstanie i tam zaczęłam pisać wiersze. Podobały się one mojej najukochańszej nauczycielce pani Hani Igielskiej, która śpiewała mi hejnał mariacki i uczyła Polski. Mówiła mi: »Rośnij i pisz o nas, wrócimy i wszyscy będą chcieli wiedzieć«. Wróciłam, wiersze przywiozłam w tobołku i nikt nie chciał wiedzieć. Ale wyrosłam i trzeba było ponosić tego konsekwencje. Moje rusycyzmy mozolnie likwidował wspaniały nauczyciel i niezwykły człowiek p. Leon Syguliński (…)”.

Orientowałem się, iż deportowano Wolskich (m.in. Melchiora Wolskiego), lecz Igielscy pozostają dla mnie zaskoczeniem, stanowią jeszcze jedną zagadkę (skąd ich wywieziono?). Nie zagubmy słów sybiraczki Hanny Igielskiej („pisz o nas, wrócimy i wszyscy będą chcieli wiedzieć”), Igielskich i Wolskich na pewno odnotuję w Długich szeregach. Albo w Niepoliczonych i niepoliczalnych.

[22 X 2025]