Większe i mniejsze żywoty polskie. 31

ALMAKIEWICZ-BIAŁOWIEJSKA ANIELA (1901-1992). Z wierszy Almakiewicz-Białowiejskiej, zmarłej 13 lutego 1992 roku, pozostanie ze mną na pewno jedna kielecka zwrotka: „W moim ogródeczku jest pod drzewem ława, / Rosną na niej chwasty i zielona trawa — / A ja sobie sama, samiuteńka siadam / I jak jest mi smutno, to piosenki składam…”. Jedna kielecka zwrotka i jedno nowojorskie westchnienie: „Chciałam płakać — źrenice moje nie znalazły łez”.

Przepraszam, ale zawiodłem się na „Poezjach” Almakiewicz-Białowiejskiej, choć to książka, która obiecuje więcej, znacznie więcej („Stevens Point, Visconsin, USA”). Wydawało mi się, że spotkam się z pierwszorzędną twórczością, a przynajmniej wolną od bajdurzenia: „Lato już na dworze — / Rozgwarzone pola. / W łany się położę — / Niech mię tuli rola…”.

[12 IV 2022]

APOZNAŃSKA HALINA. Książeczka Teresy Apoznańskiej-Stefańskiej, za którą pójdę do antykwariatu: „10 II 1940 roku. Syberia w poezji” (Wrocław 2010). Czytałem o zesłańcach Apoznańskich, o rodzeństwie Halinie i Władysławie Apoznańskich, którzy znaleźli się w pawłodarskiej obłasti, dokładnie zaś w rejonie żelezińskim.

Najprawdopodobniej nie odnotowałem relacji Henryka Milewskiego „W stepach i tajgach Sybiru” (Łomża 1994), uczyńmy to teraz. Milewski został „wywieziony na Syberię (…) z rodzicami i braćmi” (20 VI 1941). Ale nie znam wspomnień Milewskiego, przepraszam za kolejne zaniedbanie.

Od dziś zasadzam się na wrocławską książeczkę Apoznańskiej-Stefańskiej, jak i na łomżyńską publikację Henryka Milewskiego (1930-2008), trzeba się orientować w naszym piśmiennictwie, w jego bogactwie. Nie skupiajmy się wyłącznie na sobie. Zawsze to powtarzam. Z dyrdymałki na dyrdymałkę.

[10 IX 2026]

CHENDYŃSKI ZIUK (zm. w 1942 roku). Zapiska sybiraczki Marii Krzysztoporskiej: 13 kwietnia 1940 roku „najlepsza część Lwowa, jego inteligencja i najwybitniejsi patrioci zabrani zostali, by gęsto zaludnić obszary Kazakstanu”.

To wszystko prawda. Nie rozumiem jednak, dlaczego deportowano matki z małymi dziećmi. Lidię Chendyńską na przykład wywieziono z trzema synami (Lwów, 13 IV 1940), Chendyńscy znaleźli się w semipałatyńskiej obłasti (we wsi Saratow, poczta Rudnik).

Z czteroosobowej rodziny przeżył Andrzej Jan Chendyński (ur. w 1936 roku we Lwowie); chłopców ratowała m.in. sybiraczka Maria Stawicka, lwowska niania Chendyńskich, o której niewiele wiemy. Choć na potrzeby wiersza wystarczy przecież skromna wzmianka.

[23 III 2026]

CISEK STANISŁAW MARIAN (1904-1996). Andrzej Cisek (Workuta), Andrzej Marceli Cisek (posiołek Gorki koło Majkora). Oto zesłańcy, o których staram się pamiętać. Zwłaszcza że przechowuję relację Andrzeja Marcelego Ciska („Nieludzka ziemia w oczach dziecka”), nie wiem, kiedy przeczytam tę pelplińską książkę, ponieważ siedzę nad „Dziennikiem wojennym” Czapskiego. I nad „Skazą” Nory Szczepańskiej. Bo w poezji, choćby z grubsza, trzeba się orientować.

Stanisław Cisek, ojciec Andrzeja Marcelego, wrócił do kraju w lipcu 1952 roku. Po dwunastu latach. Przebywał m.in. w „łagrze Kamionka w Saratowskoj obłasti”. I w łagrze nr 3 w Czelabińsku.

[13 I 2023]

CZARNECKA-MIERZEJEWSKA HALINA. Ponoć zachowały się kazachstańskie wiersze, które Halina Czarnecka napisała na zesłaniu. Ale zapewne prędzej przeczytam jej wspomnienia.

Od paru dni zaglądam do relacji Jana Minorowicza (1922-2011). To łagiernik, który wrócił do kraju po piętnastu latach, pozostawał w ZSRR od 1940 do 1955 r. Minorowicz opublikował m.in. „Więźnia Gorłagu D 509”, proponuję lekturę pierwszego fragmentu. Wybieram na chybił trafił: „W październiku przybyło kilka polskich rodzin, które były wywiezione 10 stycznia [sic!] 1940 roku. Do naszej brygady przyjechała rodzina Węglarzów: Stanisław, lat około trzydziestu, jego żona, Helena, też w tym wieku, oraz ich dziecko, Miecio, chyba roczku nie miał. Byli wywiezieni do tajgi i tam pracowali przy wyrębie lasu. To, co opowiadali o swojej gehennie, jaką przeżyli, przechodzi ludzką wyobraźnię” (X 1941).

Odnotujmy tytuł wspomnień Czarneckiej-Mierzejewskiej („Syberyjski łabędź — historia zesłanej na Sybir”), trzeba bowiem skupić się na jej świadectwie. I na relacji Minorowicza.

[25 II 2025]