Większe i mniejsze żywoty polskie. 28

BIERNACKI. Za każdym razem potykamy się o skąpe wzmianki (łagiernik Biernacki, sybiraczka Gordonowa), za każdym razem powiadam sobie, że są to wzmianki, które kiedyś zdołam uzupełnić: „W Stepniaku więcej Polaków, jest dobra znajoma z Brześcia, żona pułkownika, pani Gordonowa” (Iwankowka, 13 IX 1943).

I kolejny fragment. Czytam dziennik sybiraczki Haliny Kierskiej: „W Stepniaku jest dużo Polaków, lecz nie z Brześcia. Poza paniami, które były w Iwankówce i panią Gordonową nie utrzymujemy z nikim bliższych stosunków. (…) Słyszałam od nich, że wielu naszych pracuje w kopalni złota i to bardzo ciężko, mają kontakt z rtęcią” (Stepniak, 15 I 1944).

Zachwycam się dziennikiem Kierskiej, jej polszczyzną („maciupkie okienka”, „kochana psineczka”), Halinie Kierskiej zawdzięczam sporo nazwisk: „Kostek Michalcewicz idzie do polskiej armii. Zbiórka w Buzułuku. Żegnamy go błogosławieństwem” (Iwankowka, 3 II 1942).

W Słonimie urodził się Rajmund Czarnuszewicz (1927-2004), autor „Wspomnień zesłańca”. A także Zbigniew Tołoczyński (1939-2007), autor „Poezji kresowych”. Nie zignoruję relacji Czarnuszewicza („10 lutego 1940 r. deportowany z matką i bratem w głąb Rosji”), prędzej odpadnę od wierszy.

[26 VI 2025]

GŁOWALA JERZY (ur. w 1913 roku). „Purga. Wśród więźniów i zesłańców w ZSRR 1941-1955” (Warszawa 1990, Starogard Gdański 1992). Posiadam pierwsze wydanie wspomnień łagrowych Jerzego Głowali, zauważmy, że autor „Purgi” wrócił do kraju w 1955 r.

Zdumiewa mnie jeszcze jedna sybiraczka („pani Zofia hrabina Rzewuska”), nie wiem, skąd deportowano Rzewuską. To zresztą kolejni Rzewuscy, o których czytam. Przechowuję wzmiankę o nastoletnim Andrzeju Rzewuskim.

[15 IV 2026]

IRACCY. Ani łagiernik Romuald Siedlecki, ani łagiernik Stefan Lipski, o ile wiem, nie napisali swoich wspomnień. Byłbym ciekaw relacji łagiernika Stanisława Kulczyckiego (wrócił do kraju w 1946 roku), nie mówiąc o notatkach Paszkowskiego z Sarn („członek 27. Wołyńskiej Dywizji AK”). Musimy zatem czerpać ze wspomnień Wacława Jaroszyńskiego, zaufać jego świadectwu: „Tu w Rieżu władze NKWD pozwoliły na pewne formy życia kulturalnego. (…) W obozie przebywało dwóch znanych aktorów: Aleksander Aleksy i Marian Drozdowski”.

Pozostaję bezradny wobec wzmianki m.in. o Drozdowskim, może znajdę więcej wiadomości o Stanisławie Sendłaku, który zginął w kopalni węgla (łagier Kruticha). Albo o Piotrze Irackim, pisarzu obozowym w Nagornej.

[27 II 2023]

MOROZ-KISŁA ANASTAZJA (1914-1974). Poruszam się od sybiraka Zygmunta Poczobuta (1937-2021) do sybiraka Stanisława Złotkowskiego (1927-2021). Ale nie narzekam na zamknięcie, któremu podlegam: Zygmunt Poczobut został „zesłany do pracy przymusowej do tajgi nad Morzem Białym w latach 1953-1959”. Autora „Burzliwej epoki” deportowano spod Lidy.

Stanisław Złotkowski przebywał „w rejonie Mamlutki”, wrócił do kraju w 1946 roku. O wszystkim dowiem się z relacji, której usilnie poszukuję. Nie zapominam o Poczobutach, zwłaszcza że Zygmunt Poczobut opublikował dwie książki, pisał również wiersze. Z poezji Poczobuta na pewno wybiorę niejeden fragment, niejeden fragment wynotuję z wierszy sybiraczki Niny Żyłko, urodzonej w archangielskiej obłasti (17 VIII 1941); jej matkę, Anastazję Kisłę, deportowano „w 8. miesiącu ciąży” (VI 1941), w co trudno uwierzyć.

[27 III 2026]

NIEDŹWIECKI WŁADYSŁAW (zm. około 1942 roku). Najprawdopodobniej „zamordowali go w łagrach archangielskich. (…) Napisał jeden tylko list, w którym prosił, aby mu przysłali jakąś poduszkę, że jest żywy, ale stoi po kolana w wodzie”.

Siedmioro dzieci Władysława Niedźwieckiego deportowano z Grajewa do pawłodarskiej obłasti (13 IV 1940). Wraz z matką i dziadkiem Stanisławem Niedźwieckim: „Mama wybuchła płaczem. (…) Dziadek, ojciec tatusia, staruszek po siedemdziesiątce wpadł w rozpacz. Wyciągnięto go z łóżka. Zaraz potem pod karabinami sprowadzono nas, dzieci, gdyż mama nie wytrzymując w chwili rozpaczy wyjawiła, gdzie się znajdujemy. (…) Otępieliśmy z rozpaczy. Pakowaliśmy się chaotycznie, w pośpiechu, ponaglani przez pilnujących (…) NKWD-zistów”.

Do relacji Tadeusza Niedźwieckiego będę wracał częściej, spotkamy się m.in. z sybirakami Wacławem Kozłowskim, Marianem Ramotowskim i Leosiem Lipskim („mocno się jąkał”). Zaintrygował mnie zwłaszcza ów Lipski, kolejny Lipski na zesłaniu.

[14 XII 2024]